سیمای عاشورائیان

گروه اجتماعی: نظارت و كنترل يكی از اجزای اصلی مديريت محسوب می‌شود و بدون توجه به اين جزء، ساير اجزای مديريت، مثل برنامه‌ريزی، سازماندهی و هدايت ناقص بوده و تضمينی برای انجام درست آنها وجود ندارد.

به گزارش خبرگزاری قرآنی ايران (ايكنا) شعبه كانون‌های تخصصی قرآن كريم، نظارت دقيق و درست باعث تحقق اهداف سازمان و جلوگيری از انحراف خواهد شد نظارت‌های سازمان به درونی و بيرونی تقسيم‌بندی می‌شود كه نظارت درونی فرد را به نوعی خودكنترلی می‌رساند و در مديريت اسلامی اصل بر نظارت درونی است و صفت «تقوی» با پشتوانه باورهای اعتقادی بزرگترين اهداف خودكنترلی است.

نظارت و كنترل همان ارزيابی تصميم‌گيری‌ها و برنامه‌ها از زمان اجرای آنها و اقدامات لازم برای جلوگيری از انحراف عمليات نسبت به هدف‌های برنامه و تصحيح انحرافات احتمالی بوجود آمده است و كنترل دارای دو محور نظارت بر نتيجه كارها و ديگری ارزيابی كارهای انجام گرفته و در صورت نياز اصلاح آنها است.

اهميت نظارت و كنترل از ديدگاه قرآن

در اسلام از ارزشيابی، حسابرسی و ساير اصطلاحاتی كه در حقيقت برای بيان نظارت و كنترل مورد استفاده قرار می‌گيرد زياد بحث شده است كه در زير نمونه‌هائی از آن ارائه می‌شود.

آيات 6 تا 8 سوره زلزال: در آن روزها مردم از قبرها پراكنده بيرون آيند تا نتيجه اعمال خود را ببينند، پس هر كسی به اندازه ذره‌ای كار نيك كرد، پاداش خواهد ديد و هر كس به اندازه ذره‌ای مرتكب كار زشت شد، جزا خواهد ديد.

امام علی (ع) به يكی از واليان چنين می‌فرمايد: حساب كارهايت را برای من بفرست، ولی بدان هر آينه حساب خدا بالاتر و مهم‌تر از حساب انسانها است.

امام موسی كاظم (ع) فرموده است: آيا نمی‌دانی كه هر آينه دين، سرتاسر حساب و محاسبه است؟

مراجع و دستگاه‌های نظارت كننده در حكومت اسلامی

در اسلام مراجعی بر مديران و كارگزاران حكومت اسلامی نظارت دارند كه عبارتند از: خداوند، امام، مردم و خود فرد.

نظارت خداوند: خداوند قادر، نظارت مطلق بر تمام اعمال افراد دارد. در جامعه اسلامی، اعتقاد به معاد و رسيدگی دقيق به اعمال انسان و بازخواست و سرزنش خود، بخشی از وجود انسان را تشكيل می‌دهد و نقش اساسی در جهت‌گير‌ی‌ها را اعمال انسان و نحوه رفتار او دارد.

قرآن در آيه 18 از سوره ق می‌فرمايد: سخنی جاری نمی‌شود، مگر اينكه رقيب و عتيد می‌نويسند.

آيه 47 سوره انبياء می‌فرمايد: و ما ترازوهای داد و ستد در روز قيامت خواهيم نهاد و ستمی به هيچ كس نخواهد شد و اگر عملی به اندازه خردلی باشد آن را در حساب آوريم و تنها علم ما از تمام حسابگران كفايت خواهد كرد.

آيه 6 از سوره مجادله می‌فرمايد: روزی كه خداوند همه خلائق را بر می‌انگيزد، پس آنها را از آنچه انجام داده‌اند با خبر می‌سازد كه خداوند آنها را شمارش كرده، ولی آنها فراموش كرده‌اند و خدا بر همه چيزی شاهد است.

منظور از نظارت امام در اين بحث، تنها نظارت مستقيم يك فرد نيست، بلكه علاوه بر آن، مجموعه وسائل و دستگاه‌هايی است كه در يك جامعه بكار گرفته می‌شود و در حكومت اسلامی، تمام اين دستگاه‌ها و وسائل و طرق، مشروعيت خود را از مقام امام و ولايت فقيه می‌گيرند، بنابراين دستگاه‌های قضايی، مقننه و اجرايی جامعه و روش‌هايی كه برای نظارت و اقدام اصلاحی جامعه بكار می‌رود، بخشی از اختيارات و اهرم‌های نظارت است كه در جامعه اسلامی زير نظر مستقيم يا غير مستقيم امام و ولی امر قرار دارد.

نظارت امام

امام علی (ع) در فرمان تاريخی خود به مالك اشتر می‌فرمايد: در بين كارهای تو كارهايی است كه ناچار بايد خودت انجام دهی، از آنها، پاسخ دادن كارگزارانت است آنجا كه نويسندگان درمانده شوند و از كارها، انجام در خواست‌های مردم است، روزی كه به تو می‌رسد درخواست‌هايی كه به سبب آنها، يارانت را دلتنگ می‌سازد.

نظارت مردم: مرجع ديگر توده‌های عظيم مردم هستند كه در قران از انه گاهی به ناس تعبير می‌شود. اين نوع نظارت همان نظارت عامه يا همگانی است كه در قرآن تحت عنوان امر به معروف و نهی از منكر مورد بحث قرار گرفته است. اين نوع نظارت مراحل و در جاتی دارد و بر حسب اينكه فرد چگونه مرتكب گناه شود يا از تكليف خود سرباز زند، نحوه برخورد با او و ارائه تذكر، تفاوت دارد.

در آيه 104 سوره آل‌عمران آمده است: از شما امتی پديد آيد، دعوت كننده به همه خوبی‌ها، تشويق كننده به كارهای شايسته و بدور دارنده از همه بدی‌ها، اين چنين كسانی رستگار هستند.

در آيه 110 سوره آل عمران آمده است: شما بهترين امت بوده‌ايد كه برای بشريت به وجود آمده، كارهای شايسته را ترويج می‌كنيد و جلو كارهای زشت را می‌گيريد و به خدا ايمان داريد.

و همچنين در آيه 41 سوره حج خداوند می‌فرمايد: مومنان كسانی هستند كه اگر به ايشان در روی زمين تمكن و قدرت دهيم، نماز را بجای می‌آورند و زكات می‌دهند و به معروف امر می‌كنند و از منكر، ديگران را باز می‌د‌‌ارند.

امام صادق (ع) می‌فرمايد: از حقوق واجب مومن بر مومن اين است كه يكديگر را نصيحت كنند.

نظارت خود فرد: مرجع ديگر نظارت خود فرد است كه در اثر تقوی به خود كنترلی می‌رسد. در اسلام مهم‌ترين روش نظارت خود كنترلی است، خود كنترلی يعنی تقوی. در مكتب اسلام تقوی موقعيت بسيار ممتازی دارد، خداوند در آيه 13 سوره حجرات می‌فرمايد: گرامی‌ترين شما نزد خدا پرهيزكارترين افراد هستند و تقوا به عنوان بهترين توشه آخرت و بزرگترين وسيله سعادت معرفی شده است.

در آيه 197 سوره بقره چنين آمده است: برای آخرت خودتان توشه‌ای تهيه كنيد و بهترين توشه تقوا است. تقوا باعث روشنی دل، بصيرت، قبول اعمال، اصلاح فساد و خروج از بحران می‌شود . تقوا عبارت است از نيروی درونی و قدرت ضبط نفسانی كه حالت تمرين و دريافت‌های مداوم برای نفس حاصل می‌شود و نفس را آنقدر نيرومند می‌كند كه مطيع فرمان‌های الهی خواهد بود و در نتيجه تقوا يعنی خود نگهداری و كنترل نفس. خداوند حكيم در سوره انفال آيه 29 می‌فرمايد: ای اهل ايمان! اگر تقوا پيشه كنيد خدا برای شما روشن‌بينی قرار می‌دهد.

روش اصلاح امور در فرايند كنترل: يكی از مراحل اصلی نظارت و كنترل ، اقدام جهت اصلاح انحراف‌ها يا مشكلاتی است كه در برنامه و پياده كردن آنها پيش می‌آيد. در مديريت اسلامی، شيوه های مختلفی برای اصلاح امور و تصحيح انحرافات و كژی‌ها توصيه شده است كه به‌طور خلاصه آنها را توضيح می‌دهيم.

شيوه‌های ارشادی با گفتار و كردار

اشكالات و انحرافاتی كه در افراد و گروه‌ها بوجود می‌آيد بايد در مرحله اول با سخنان ملايم و نصايح و رفتار و كردار شايسته اصلاح شود. تذكر دادن و نصيحت كردن بخشی از روش‌های موثر در اصلاح فرد و جامعه است. قرآن در آيه 144 سوره طه می‌فرمايد: با او با نرمی سخن بگوييد شايد متذكر شود و بترسد. (خطاب به موسی و هارون در مقابل فرعون) و يا در سوره بقره آيه 44 می‌فرمايد: آيا مردم را به نيكی فرا می‌خوانيد و خود را فراموش می‌كنيد؟ و شما كتاب را می‌خوانيد آيا تعقل نمی‌كنيد؟

ارشاد زبانی، موقعی كه با اعمال و رفتار فرد هماهنگ باشد تاثير آن چند برابر خواهد شد و قرآن در اين زمينه اصرار دارد كه افرادی كه ارشاد می‌كنند خود نيز به گفته‌ها عمل كنند و كردار و گفتار آنها هماهنگ باشد.

تشويق افراد وظيفه‌شناس و درستكار

يكی از شيوه‌های اصلاح امور در مديريت اسلامی تشويق افرادی است كه به وظيفه خود به درستی عمل می‌كنند. اين نوع تشويق‌ها علاوه بر اينكه انگيزه انجام دادن وظيفه بيشتر و بهتر را در خود آنها تقويت می‌كند، برای آنهايی كه به وظيفه خود آشنا نيستند، نيز نوعی عبرت و تنبه به شمار می‌رود.

امام علی (ع) در مورد لزوم تشويق می‌فرمايد: پس آرزوهای ايشان برآور و آنها را به نيكويی ياد كن و كسانی را كه آزمايش كرده رنجی برده ‌ند، همتشان را به زبان‌آور، زيرا ياد كردن، نيكوكاران دلير را به هيجان در آورده و به جنبش وا می‌د‌ارد و نشسته (از كار مانده) را بخواست خدای تعالی ترغيب می‌نمايد (او را دوباره بكار می‌آورد). امام علی (ع) تشويق را گاهی به عنوان وسيله‌ای برای انتقاد و تنبيه تجويز می‌كند، در حقيقت اين نوع تشويق فرد خطاكار را شرمنده و مديون می‌سازد.

ايشان می‌فرمايند: برادر خود را با نيكی سرزنش كن و بدی را با بخشش بر او برطرف گردان.

از ديگر اقداماتی كه در مديريت اسلامی برای اصلاح افراد و مجموعه مورد توجه قرار گرفته است، تنبه و مجازات افراد خاطی است. البته در تنبه به معنای آگاهی دادن و حقيقت را روشن كردن است. امام علی (ع) می‌فرمايد: هرگاه خواستی كسی را سرزنش كنی، مواظب باش كه سرزنش‌ها و توبيخ‌ها را بيشتر از مقدار لازم تكرار ننمايی. زيرا تكرار بيشتر از حد، شخص مجرم را به گناه ديگری می‌كشاند و اثر سرزنش را از بين می‌برد و آن را بی‌فايده و بی‌تاثير می‌كند و در همين رابطه شهيد مطهری می‌فرمايد: رخنه و نفوذ افراد فرصت طلب در درون يك نهضت از آفت‌های بزرگ هر نهضت است.

تنبيه افراد خطاكار و بی‌توجه به وظايف

وظيفه بزرگ رهبران اصلی اين است كه راه نفوذ و رخنه اين گونه افراد را سد كنند.

در نظام مديريت اسلامی خداوند بالاترين ناظر بر رفتار انسانی است. در عين حال با ساز و كارهای درونی و بيرونی در بستر اختيار و آزادی انسان نظام نظارتی را طراحی كرده است. در اين نظام انسان به بركت لطف الهی مسئول عملكرد خود است و اصل بر اين است كه با مباحث اعتقادی و آموزشی و جذب افراد معتقد بستر خود كنترلی در سازمان فراهم شود. در عين حال مدير با استفاده از ابزار مستقيم و غير مستقيم بر كار فرد نظارت می‌كند، هر يك از افراد به حكم اصل امر به معروف و نهی از منكر موظفند بر رفتار همديگر نظارت كنند و پشتوانه نظارت در فرهنگ اسلامی، اعتقادات و باورهای فرد است كه دنيا را مزرعه آخرت می‌دانند.