نوشنه:  صدیف فیضی پور

استان اردبيل در شمال غرب ايران با مساحتي بالغ بر17953 كيلومترمربع كه 09/1 درصد كل كشور را تشكيل مي دهد،قرار گرفته است. اين استان از شمال به جمهوري آذربايجان ،ازغرب به استان آذربايجان شرقي،از جنوب به استان زنجان واز شرق به استان گيلان محدود مي شود.

دشت اردبيل با مساحتي بالغ بر900 كيلومتر مربع در كانون جغرافيايي استان اردبيل وبين مدارات 38 درجه و3 دقيقه تا 38 درجه 27 دقيقه عرض شمالي از مدار صفر درجه (خط استوا)و نصف النهارات 47 درجه و55 دقيقه تا 48 درجه و20 دقيقه شرقي از نصف النهارات مبدا(گرينويج) واقع شده است.

 آب وهواي استان اردبيل:

آب وهواي استان اردبيل،به طور كلي از نوع آب وهواي معتدل كوهستاني است.با توجه به تنوع شرايط طبيعي در اين منطقه،ميزان دما وبارش در نواحي مختلف آن است.نواحي جنوبي استان،مرتفع وكوهستاني است وزمستانهاي سرد وپربرف ولي تابستانهاي معتدل دارد.هر چه از جنوب به سمت شمال برويم،از ارتفاع كوهها كاسته شده وبه ميزان دما افزوده مي شود و بر عكس،مقدار بارش كاهش مي يابد.

 عوامل مؤثر در آب و هواي دشت اردبيل:

عوامل آب وهوايي به چندين عامل آب و هوايي اطلاق مي گرددكه در ايجاد كيفيت آب و هوايي يك منطقه دخالت دارد ودر مورد دشت اردبيل اين عوامل عبارتند از :

1- ارتفاع جغرافيايي:

ازجمله مهمترين عوامل مؤثر در اب وهوا ارتفاع جفرافيايي مي باشد كه نسبت به سطح درياهاي ازاد سنجيده مي شود به گونه اي كه تاثير ارتفاع در ميزان بارندگي،تبخير،فشار،رطوبت ودما پاره اي ديگراز عناصراقليمي كاملا محرز مي باشد.

با افزايش ارتفاع بطور منظم از فشار هوا،ضخامت جو، تراكم هوا،ميزان اكسيژن،درجه حرارت هوا،تبخير وتعرق كاسته شده وبر ميزان بارندگي، رطوبت،روزهاي همراه با يخبندان و نيروي اصطكاك كوهستان افزوده مي گردد كه همين نيروي اصطكاك كوهستان خود عامل تعديل كننده سرعت جريان هوا مي باشد.

در داخل دشت اردبيل همانطور كه قبلا اشاره گرديدد توپوگرافي خاص وعارضه مهمي وجود ندارد ودشتي است صاف بدون برامدگي با شيب مقعر مركزي،اما پيرامون همين دشت صاف ارتفاعات بلندي همچو توده آذرين سبلان وباقرو(تالش)جاي گرفته اند كه نقش به سزا و مهمي در اقليم دشت ايفا مي كنند.بطوري كه اختلاف ارتفاع بين دشت اردبيل 1300 متر (بطورميانگين)وتوده سبلان (4811متر) حدود 3511 مترمي باشد كه قاعدتا چنين اختلاف ارتفاعي خود به تنهايي تفاوتي در حدود 12 درجه سانتي گراد را در متوسط دماي سالانه و 250 ميلي متر در جمع كل بارندگي سالانه را سبب خواهد شد.

همين اختلاف درجه حرارت بين دشت وكوهستان بطور متناوب در طول شبانه روز وزش نسيم هاي دشت به كوه وكوه به دشت مي گرددكه عامل مهمي در تلطيف هوا خصوصا در تابستان مي باشد.

 2- عرض جغرافيايي:

استان اردبيل به علت قرار گرفتن در عرض جغرافيايي بالا جزء استانهاي سردسير كشور محسوب مي شود.

عرض جغرافيايي براساس فاصله زاويه اي از خط استوا بيان مي گردد و نقش مهمي در اب وهواي مناطق مختلف بخصوص در بيلان انرژي (حرارتي) وتعيين نوع بادهاي غالب دارد به عبارت ديگر عرض جغرافيايي معرف زاويه تابش خورشيد به سطح زمين مي باشد.وميزان دريافت انرژي خورشيد در سطح زمين بستگي تام به عرض جغرافيايي دارد.

عرض جغرافيايي دشت اردبيل در حدود38 درجه 3 دقيقه و38 درجه 27 دقيقه مي باشد.

با توجه به عرض جغرافيايي دشت اردبيل به خط استوا نزديكتر از قطب شمال مي باشد وفاصله ان تا مدار راس السرطان در حدود 14 درجه 36 دقيقه مي باشد به عبارت ساده تر حوزه بر اساس عرض جغرافيايي بين مدارهاي 30 درجه شمالي تا60 درجه شمالي قرار گرفته است.همچنين اين عرض در مسير وزش بادهاي غربي قرار گرفته است.البته انجام اينكه در نيمكره شمالي خشكيها زياد هستند ودر سطح انها نيز ناهمواريهاي بي شماري قرار دارد.بادهاي غربي از نظم خاصي كه در نيمكره جنوبي دارند برخوردار نيستند كه دشت اردبيل نيز از اين مستثني نيست.

 3- درياي خزر:

دوري ونزديكي به دريا نيز از جمله عوامل مؤثر در اقليم مناطق مي باشد.دشت اردبيل در غرب درياي خزرواقع شده وفاصله خطي آن با درياي خزر {ازمركز دشت اردبيل تا ساحل دريا}حدود 50 كيلومتر مي باشدكه فاصله نزديكي است، با توجه به قوانين حرارتي سيالات و جامدات تقريبا دشت اردبيل در قسمت اعظمي از طول سال تحت خاصيت تعديل زايي درياي خزر مي باشد.و به همين دليل زمستانها از برودت هواي دشت تا اندازه اي كاسته مي شود و تقريبا مهمترين با منطقه نيز باد خزري است. برحسب بررسي «وايكمن» علت اين فصل است كه عبور و مهاجرت سيكلونهاي مديترانه اي به سمت شرق جلوگيري مي كنند در اينجا بايد متذكر شد كه وجود فرابار مذكور اگرچه به عنوان عامل مهم درامر وقوع بارانهاي بهاره به حساب مي ايد اما نفش بارانهاي انتقالي (كنكسيون) ناشي از پايداري هواي مرطوب را در اين فصل نمي توان ناديده گرفت.    

جريانات جوي:  

از جمله مهمترين عوامل تعديل كننده اب وهوا،جريانات جوي مي باشند به نحوي كه بارش، تعديل دما وپاره اي ديگر از عناصر اقليمي را حتي كاملا كنترل مي كنند،جريانات متعددي دشت ادربيل را كنترل مي كنند كه تغييرات ناگهاني وضع هوا در اين منطقه خصوصا ودرقسمت اعظم استان عموما نتيجه اين جريانات مي باشد كه عبارتند از:

الف:جريان هواي مديترانه اي‌ (MT )

ب:جريان هواي قاره اي قطبي(‍CP)

ج:جريان هواي اقيانوسي قطبي(MP)

 الف:جريان هواي مديترانه اي (MT ):

اين جريان با ماهيت معتدل وبحري خود از غرب و شمال غرب وارد اين منطقه مي شود اين جريان قسمت اعظم بخارات خود را در كوهستانهاي تركيه،آذربايجان و زاگرس از دست مي دهد.اين جريان را در منطقه به نام {آغ يئل يا گرميج}مي نامند.با اينهمه تقريبا داراي رطوبت زيادي بوده و به نحوي كه ورود آن به منطقه با كاهش درجه حرارت ،افزايش رطوبت ودر ارتفاعات با بارندگي همراه است.  

 ب:جريان هواي قاره اي قطبي(‍CP):

اين جريان هوايي داراي منشا" (سيبري و اسياي مركزي)مي باشد كه از اوايل آبان ماه تا اوايل اسفند ماه متناوبا"از ناحيه تركمنستان و از طريق سه جهت شرق،شمال شرق و شمال را تحت تاثير قرار مي دهند. شاخه شمالي اين جريان را در منطقه نسيم مغان مي نامند و ديگر تحت عنوان مه يئلي {بادمه} يا باد خزري معروف هستند.

اين جريان هنگام عبور از روي درياي خزر قسمت اعظم بخارات خود را به صورت برف وباران از دست مي دهند و به صورت سرد و خشك در مي آيند.ورود آن به دشت با سرما وگاها"افزايش رطوبت هوا و درارتفاعات با يخبندان شديد و خشك در زمستان همراه مي باشد و در تابستان نيز ورود اين جريان به منطقه با كاهش ناگهاني درجه حرارت هوا همراه است. جريان شرقي كمتر به ريزش بارانهاي مهم منجر مي شود ولي جريان شمال شرقي بارانهايي را سبب مي شود.

هنگامي كه توده هواي مديترانه اي (MT )برروي توده هواي قاره اي قطبي(CP ) جريان داشته باشد در سطح 6 تا 8 كيلومتري از زمين حداقل اختلاف بين درجه حرارت هوا و درجه حرارت اشباع ظاهر مي شود.

 ج:جريان هواي اقيانوسي قطبي(MP):

منشا" اين توده هواي اقيانوسي قطبي مركز پرفشاري روي اقيانوس اطلس و اسكانديناوي مي باشدو به طرف مركز كم فشاري روي اقيانوس هند جريان دارد و در مسير خود از روي درياي سياه و قسمتي از درياي مديترانه اي عبور مي كند و با وجود اينكه قسمت اعظم بخارات خود را در اروپا و روسيه بر جاي مي گذارند ورود آن به منطقه با سرماي شديد و ريزش برف همراه مي گردد از اين طريق شمال و شمال غرب دشت را تحت تاثير قرار مي دهد.

بطور كلي همانطوري كه اشاره گرديد دشت اردبيل تحت تاثير سه جريان هوايي عمده توده هواي اقيانوسي قطبي(MP )و توده هواي قاره اي قطبي(CP ) وتوده هواي مديترانه اي(MT )مي باشد.

 

در شكل زير سه توده هواي استان اردبيل را نشان داده شده است

 كه عبارتند از:

 - جريان هواي مديترانه اي‌ (MT )

- جريان هواي قاره اي قطبي(‍CP)

- جريان هواي اقيانوسي قطبي(MP)

 

 عناصر اقليمي دشت اردبيل:

- تابش خورشيدي:

خورشيد مهمترين منبع انرژي براي زمين و عامل اصلي توزيع زماني و مكاني عناصر دما،فشار،رطوبت و در نتيجه عامل ايجاد ويژگيهاي اقليمي در مناطق مختلف سطح كره زمين است،گسيل انرژي از جانب خورشيد به سطح زمين به تابش موج كوتاه خورشيدي موسوم است و شدت تابش خورشيد در سطح زمين به چهار عامل، فاصله خورشيد از زمين،عرض جغرافيايي، مدت تابش خورشيدي و انرژي گسيل شده تنها تفاوت بين مناطق به عرض جغرافيايي بستگي دارد.به گونه اي كه هرچه از استوا به طرف قطبين پيش مي رويم انرژي كل خورشيدي كاسته مي شود.

بشترين ميزان انرژي دريافتي دشت اردبيل در مقياس روزانه مربوط به اول تير ماه(انقلاب تابستاني)است كه در ان زمان خورشيد به مدار راس السرطان عمود مي تابدو كمترين ميزان ان نيز مربوط به اول دي ماه(انقلاب زمستاني) است كه در ان زمان خورشيد به مدار راس الجدي عمود مي تابد.كه به اين ترتيب در اول تير شاهد طولاني ترين روز ودر اول دي طولاني ترين شب را خواهيم بود به عبارت ديگر در اول تيرماه چهارده ساعت و بيست دقيقه روشنايي و نه ساعت و چهل دقيقه تاريكي در منطقه حاكم مي باشد و تقريبا در اول دي عكس اين حالت است يعني نه ساعت و چهل دقيقه روشنايي و چهارده ساعت و بيست دقيقه تاريكي است.

 - درجه حرارت:   

  مقداري از انرژي تابشي خورشيد كه توسط سطح زمين و عوارض موجود در ان جذب شده و به انرژي حرارتي تبديل مي شود درجه حرارت(دما)نام دارد.كه بر حسب سانتي گراد(سلسيوس) سنجيده مي شودو عوامل مختلفي در تعيين ان نفش دارند كه عبارتند از:

- عرض جغرافيايي و زاويه تابش خورشيد

- ارتفاع جغرافيايي

- ناهمواريهاي و جهت آفتابگيري دامنه ها

- درجه ابرناكي هوا  

- نوع و پوشش گياهي سطح زمين

- دوري و نزديكي به دريا و برخي عوامل ديگر

با اين همه تغييرات دماي سالانه يك نقطه بدليل بستگي نسبتا زياد آن به عوامل ثابت و پايداري چون عرض جغرافيايي و ارتفاع جعرافيايي چندان زياد نيست.بنابراين خصوصيات دمايي و ميانگين آن از سالي به سال  ديگر تغيير چنداني پيدا نمي كند.

در منطقه به ازاي هر 100 متر افزايش ارتفاع 35/. درجه سانتي گراد از دماي هوا كاسته مي شود كه از روي آن نقشه خطوط همدماي منطقه ترسيم مي گردد.ميانگين دماي سالانه در حدود 45/8 درجه سانتي گراد مي باشد.

 - يخبندان:  

بين يخبندان و درجه حرارت رابطه مستقيمي وجود داردو به اين صورت كه اگر درجه حرارت هوا به صفر يا زير صفر برسد يخبندان صورت مي گيرد .وروز همراه با يخبندان نيز روزي است كه حداقل يكبار درجه حرارت به زير صفر درجه سانتي گراد برسد كه مناسبترين زمان براي يخبندان نيمه تاريكي روز بخصوص اندكي قبل از طلوع آفتاب مي باشد.كه شاهد حداقل درجه حرارت روزانه در اين هنگام از شبانه روز هستيم.

ماه هاي يخبندان درمنطقه( دشت اردبيل) از دي ماه آغاز و تا ارديبهشت ماه ادامه دارد بطور كلي از 365 روز سال 187 روز يا به عبارت ديگر 51 درصد روزهاي سال همراه با يخبندان مي باشند.

 - بارندگي : 

بارندگي زماني اتفاق مي افتد كه هواي مرطوب تا ارتفاعي بالا برود كه بر اثر سرد شدن بي دررو به نقطه شبنم برسدو بارش موجب گردد به عبارت صحيح تر بارش محصول همزمان دو عامل هواي مرطوب و صعود مي باشد.

بادهاي باران اور در منطقه اكثرا در فصل زمستان و اوايل فصل بهار موجب باران مي شوند همانند عنصر اقليمي دما،ميزان بارندگي نيز در واحد سطح ارتباط نزديكي با ارتفاع دارد.

بارندگي در دشت اردبيل در درجه اول بهاره است كه بطورمتوسط تقريبا در حدود 5/39 درصد كل بارندگي را به خود اختصاص داده است.پس از آن بارش پاييزه با1/28 درصد بارش زمستانه با 8/22 درصد ودر نهايت فصل خشك تابستان با بارش 5/9 درصد جاي گرفته است.

  فشار هوا:

 فشار هوا نيرويي است كه هوا به يك واحد از سطح زمين وارد مي شود كه مقدار آن در سطح درياي آزاد برابر است با ستونياز جيوه به ارتفاع 76 سانتي گراد واحد اندازه گيري فشار هوا در آب و هواشناسي هكتوپاسكال مي باشد. فشار ستون هوا در سطح درياي آزاد حدود1013 هكتوپاسكال بر سانتي متر مربع يا يك اتمسفراست.

فشار متوسط اردبيل در حدود 5/866 هكتوپاسكال مي باشد كه حداكثر آن 1/888 در سال 1977 ماه ژولاي روز هشتم و حداقل آن 4/844 در سال 1978ماه مارس دوازدهم مي باشد.

 - باد:

دشت اردبيل تحت تاثير بادهاي ملايم يا تند است كه حدود 2/49 درصد اين بادهاي اين منطقه جزء بادهاي محلي بوده و اكثرا از نوع نسيم كوه به دشت وبالعكس مي باشند.به اين صورت كه دشت اردبيل يك دشت مقعر بوده و دورتا دور آن را ارتفاعات مرتفعي چون سبلان و باقرو فرا گرفته است كه اختلاف ارتفاع پست با سبلان حدود 3461 و با باقرو حدود2450 متري مي باشد . اختلاف درجه حرارت حدود 10 با سبلان و 6 درجه با باقرو را شامل مي گردد كه همين اختلاف درجه حرارت موجب وزش نسيم كوه به دشت وبالعكس ،در طول شبانه روز مي گردد.كه غالبا داراي جهت مشخص نيز نمي باشد.

مهمترين بادهاي اردبيل:

1- اولين باد كه به زبان محلي به آن مه يئلي يا( باد خزري)مي گويند.

2- دومين باد اردبيل كه از دالان سراب مي باشد.

3- سومين باد كه عامل اصلي آن توده كوهستاني سبلان است.

4- چهارمين باد از ارتفاعات باقرو منشا مي گيرد.

كه بادهاي محلي حدود 5/95 درصد بادهاي دشت اردبيل را شامل مي گردد كه 8/4 درصد بقيه شامل بادهاي از جمله جنوب شرقي و شمالي و شمال شرقي مي گردد.